Bi abeslari ukrainar Ukrainako kultura tradizionala zaintzeko konpromisoa hartu dute
Ados jarri bezala, Kurbasy Duo- rekin elkartu ginen Cité des Arts Auditorioko entsegu jantziaren ondoren. Mariia Oneshchak bere gona lisatzen ari zen gaueko kontzerturako. Nataliia Rybka-Parkhomenkok galdetu zigun ea elkarrizketa kanpoan egin genezakeen. Arratsalde hartan, "Ukrainako Basoko Abesti Polifonikoak" izeneko ukrainar abesti tradizionalen ikuskizuna aurkeztuko zuten. Haien gogoetak Haizebegi Jaialdiko aulkietan bildu genituen, Baionako Cité des Arts-eko lorategietan. Elkarrizketa hau ez zen posible izango Louise Henry itzultzailearen presentziarik gabe, eta berriro ere eskerrak eman nahi dizkiogu.
– Ohartu ginen ikuskizuna ukrainar herri abestiz soilik osatuta zegoela, azalduko al zenuke zergatik diren abesti hauek hain bereizgarriak?
Mariia Oneshchak (MO) : Ukrainan, benetan zorte onekoa gara herri abestien errepertorio zabala dugulako. Abesti asko mendeetan zehar transmititu dira. Ukrainako poetek bildu zituzten, eta horregatik gaude hemen gaur, horregatik iraunarazten dugu tradizio hau, horregatik abesten ditugu.
Nataliia Rybka-Parkhomenko (NR-P.) : Izan ere, abestea da gure indarra. Benetan tresna oso indartsua da gure istorioa munduari kontatzeko eta geure buruari gogorarazteko ere. Zein indartsuak garen, zein herri libreak garen, ez ahazteko aukera ematen digu.
MO : Kantuak ere erakusten du zein antzinakoa den Ukrainako herria; aspalditik existitu gara. Gaur egun gerra batean gaude, Errusiaren aurkako borroka gogor batean, eta gerra hau ez zen duela bi urte edo 2014an hasi. Duela ehunka urte hasi zen, duela milaka urte ere bai.
NR-P.: Ukrainaren gauza ona da altxor nazional honi buruz ikasteko liburuak irakurri ditzakegula, baina batez ere, oraindik ere badaude herrietan altxor hau guri helarazi diezaguketen adineko pertsonak —amonak—. Herrietara joan gaitezke, haien etxeetara. Kafea hartu dezakegu haiekin edo beste zerbait, eta abesti hauek abestuko dizkigute eta helaraziko dizkigute.
– Nola osatu da gaur gauean joko diren lanen errepertorioa? 14 abesti aukeratu dituzu, eskualde ezberdinetakoak. Nola garatu da sormen prozesu hau?
NR-P.: Mariiak eta biok 20 urte daramatzagu elkar ezagutzen. Abesti hauek abestu ditugu gure adiskidetasun osoan zehar. 2020an, Covid izan zen, eta gero berriro elkartu ginen Mariiaren etxean. Baso baten ondoan bizi da. Basoan abestu genuen. Horregatik, gaur gaueko programari Ukrainako Basoko Abesti Polifonikoak deitzen zaio. Guretzat, adiskidetasun urte hauek guztiak irudikatzen ditu. Gainera, Ukrainako eskualde desberdinetatik gatozela gertatzen da.
– Antzerki mundutik zatoz, poesia aipatu duzu, zer eragin eta inspiraziok eman dizute ikuskizun hau sortzen? Poesia, antzerkia, politika…?
MO : Gure lanean, poesiaren eragina dago, eta baita antzerkiaren eragina ere. Kurbas Antzokian —Lviveko gure jatorria—, zuzendariak askotan poesia eta abestia nahasten zituen. Antzoki horretan lan egiten duten aktore guztiek abesten dute. Kantua ere poesia da, baina abestua. Bohdan Ihor Antonych, Lesya Ukrainka eta Ivan Franko bezalako poeta ukrainarrak inspiratu gintuzten poeta ukrainarrak dira. Poeta gisa, eurek ere musika eta ondare tradizional honekin harremanetan jarri ziren.
NR-P : Gaineratu nahi nuke antzerkiak inprobisatzeko askatasuna ematen digula. Eman dugun ikuskizun bakoitzak bere arima du, nolabait; emanaldi bakoitzaren atzean pentsamendu bat dago. Eta adibidez, gaur gauean emanen dugun ikuskizuna meditazio ukrainar baten antzekoa da, eta gero harekin batera doazen instrumentuak aukeratzen ditugu. Beraz, bai, antzerkiak jotzeko askatasun hori ematen digu.
– Eta ba al dago arrazoirik gaur gaueko ikuskizunaren konposizio musikala hutsa izateko, alderdi teatralik gabe?
NR-P.: Gaur gauean aurkezten dugun proiektua Kurbasy taldea da. Proiektu independentea da. Noski, lotuta dago, antzokiari Les Kurbas deitzen baitzaio, hortik datorkio izena. Baina, egia esan, proiektu bereizi bat da. Antzerkian lanean jarraitzen dugu, aktoreak gara oraindik, ez da ezer aldatu alderdi horretan, baina bi proiektu desberdin ditugu, azken finean elkarri lotuta daudenak.
– Ukrainako gerraren egungo testuinguruan, zer esan nahi du ukrainar herri abestiak hemen, Euskal Herrian, jotzeak?
NR-P : Oso garrantzitsua da guretzat musika hau ez bakarrik baskoiekin partekatzea, eta ez bakarrik frantziarrekin, baizik eta ahalik eta jende gehienarekin. 2022az geroztik, munduaren arreta urtero gutxitzen ari da. Benetan gogorarazi nahi diegu jendeari zer gertatzen den gure herrialdean. Lehenik eta behin, ukrainarrak nor diren erakutsi nahi dugu, haien sentimenduak helarazi nahi ditugu. Gero, gure etsaia nor den ere argi utzi nahi dugu. Errusia da, Putin da. Gaiztakeria absolutuaren irudikapena da. Guretzat, abestea tresna oso indartsua da ideia politikoak helarazteko, diplomazia ekintza bat. Kanal apur bat "leunagoa" da. Eta agian nahi dugun azken gauza frantsesak ukrainar musikaz maitemintzea da, jendea hunkitzea. Bai, agian gaur gauean frantziar batzuk maiteminduko dira ukrainar abestiz.
MO : Gure eginkizuna jendeari existitzen garela gogoraraztea ere bada, Errusiak ahal duen guztia egiten ari baita jendeari Ukraina ez dela existitzen, Ukrainako lurraldeak Errusiako lurraldeak direla sinetsarazteko. Gerra hasi zenean, Estatu Batuetan nengoen nire seme-alabekin. Biran geunden. Orduan esan zidan norbaitek: "Beraz, benetan badago alderik ukrainarren eta errusiarren artean? Ez nekien herri bereizi bat zirenik". Eta guretzat, oso garrantzitsua da jendeari gogoraraztea bai, gureak diren lurraldeekin herri bereizi bat garela.
NR-P.: Hona etorrita, berri hobeak ekarri nahi dizkizuegu, “amaiera zoriontsu” baten berri eman nahi dizuegu, baina zoritxarrez, ez da hori batere esatera etorri garena. Gauzak ez dira hobetzen Ukrainan, eta ikusten dugu okerrera doala mundu mailan.
Gaur egun, arreta handia Israelengan jartzen da, eta Ukrainako ekialdean, borrokak areagotu egin dira eskualde batzuetan. Hainbeste ezen gure soldaduek aste honetan esan baitute bi urteko gerra osoan ez dela halako intentsitateko borrokarik izan ekialdeko zenbait lekutan.
Oraingoz, borrokak aurrera jarraitzen du, eta gauza positiboagoei buruz hitz egin nahi genuke, baina ezin dugu. Ez da pesimismoa. Errealistak gara, besterik gabe. Konbentzituta gaude ahal izango balu, ez lukeela Ukraina bakarrik irentsiko. Euskal Herria ere irentsiko luke. Zuretzat, urrun irudituko zaizu hori. Han nonbait dago. Baina, egia esan, oso erreala da. Eta bizitzen duzunean bakarrik, han zaudenean, gertatzen ari denaren neurri osoa uler dezakezu benetan.
Gaineratu nahi nuke, halaber, lehen lerroan borrokan ari diren gizon-emakumeek kosakoen antzeko ausardia erakusten ari direla. Baina, errealitatean, ez da ausardia bakarrik. Mendebaldeko armarik gabe, ez dakit non egongo litzatekeen Ukraina, eta horri esker eusten ari gara. Ezinbestekoa da laguntza hau jarraitzea.
Yona Bernadas eta Jérémy Casaux-en elkarrizketa
